Kur'an-ı Kerim'deki 114 sûrenin 113'ü "Bismillâhirrahmânirrahîm" (Besmele) ile başlarken, yalnızca Tevbe Sûresi başında Besmele bulunmaz. Bu durumun kesin, tek bir sebebi Kur'an veya hadiste açıkça belirtilmemiştir; âlimler arasında birkaç farklı rivayet ve görüş nakledilir. Bu yazıda bu görüşleri, Tevbe Sûresi'nin genel içeriğini ve namazda bu sûrenin okunmasına dair notları ele alıyoruz.
Besmelesiz Başlayan Tek Sûre: Tevbe
Kur'an'daki 114 sûrenin tamamı Besmele ile başlar, tek istisna Tevbe Sûresi'dir (9. sûre, aynı zamanda "Berâe" adıyla da bilinir). Tevbe Sûresi'ni Arapça metni, meali ve ses kaydıyla Tevbe Sûresi sayfamızda okuyup dinleyebilirsiniz. Sûrenin ilk ayeti şu şekilde başlar: "Allah ve Rasûlünden, kendileriyle anlaşma yapmış olduğunuz müşriklere kesin bir uyarı!"
Neden Besmelesiz Başlar? — Rivayet Edilen Görüşler
Bu konuda âlimler arasında kesin, tek bir görüş yoktur; birkaç farklı açıklama nakledilir. En çok anılan rivayete göre, sahabeden bazıları (bu konudaki en meşhur rivayet Hz. Osman'a nispet edilir) Tevbe ile bir önceki sûre olan Enfâl'in içerik ve üslup bakımından birbirine çok yakın olması, hatta bazı sahabenin bu ikisinin tek bir sûre olabileceğini düşünmesi sebebiyle, ayrımın kesin olmadığı bir yere Besmele koymamayı tercih ettiklerini aktarır. Bir başka görüşe göre ise Besmele, kendisiyle başlanan metne bir güvenlik ve esenlik (emân) vaadi taşıdığı için, müşriklerle yapılan antlaşmaların feshini ve onlara karşı kesin bir uyarıyı (berâe) içeren bu sûrenin başında Besmele'nin bulunmaması, sûrenin sert ve uyarıcı tonuyla uyumlu görülmüştür. TDV İslam Ansiklopedisi'nin "Tevbe Sûresi" maddesinde bu görüşlerin hiçbirinin kesin bir delile dayanmadığı, konunun ictihadi bir mesele olarak kaldığı belirtilir.
Tevbe ve Enfâl Sûreleri Arasındaki İlişki
Enfâl Sûresi savaş ganimetleri ve müminler arası ilişkileri ele alırken, Tevbe Sûresi bu konuyu müşriklerle yapılan antlaşmaların durumu ve münafıkların tutumu üzerinden devam ettirir. Bu tematik yakınlık, iki sûrenin bazı sahabe tarafından birbirine çok bağlı görülmesinin sebeplerinden biri olarak nakledilir. Bu iki sûrenin arasında Besmele'nin bulunmaması, sahabenin Kur'an'ı toplarken gösterdiği titizliğin bir örneği olarak da değerlendirilir: emin olunmayan bir noktaya, vahiyle sabit olmayan bir ekleme yapılmamıştır.
Tevbe Sûresi Ne Anlatır?
Tevbe Sûresi, Medine döneminin sonlarına doğru inmiş olup münafıkların özellikleri, müşriklerle yapılan antlaşmaların durumu, cihad ve infak (Allah yolunda harcama) gibi konuları ele alır. Sûre içinde tövbenin kabulüne dair ayetler de yer alır; bu da sûrenin "Tevbe" (dönüş, pişmanlık) ismini almasının sebebidir.
Namazda Tevbe Sûresi Okurken Besmele Çekilir mi?
Tevbe Sûresi'nin başında Besmele bulunmamasına rağmen, namazda bir sûreye başlarken Besmele çekmek genel bir âdet ve fazilet olarak kabul edilir; bu konuda mezhepler arasında bazı ayrıntı farkları vardır. Tevbe Sûresi'nden bir bölüm okunacaksa, sûrenin başından değil de ortasından başlanıyorsa Besmele çekmemek, sûrenin tam başından okunuyorsa dahi bazı âlimlere göre Besmele çekmemek tercih edilir; bu konuda kendi mezhebinizin ilmihal kaynaklarına veya bir din görevlisine danışmanız en isabetli yoldur.
Bu Durum Yalnızca Tevbe Sûresi'ne mi Özgüdür?
Evet, Kur'an'daki 114 sûrenin yalnızca Tevbe Sûresi Besmelesiz başlar; diğer 113 sûrenin tamamı Besmele ile açılır. Bu, mushaf tertibinde tekil ve istisnai bir durumdur; başka hiçbir sûrede benzer bir uygulama yoktur. Bu istisnanın tek ve açık bir sûreye özgü olması, konunun âlimler arasında yüzyıllardır tartışılmasına rağmen kesin bir vahiy hükmüne değil, sahabenin Kur'an'ı derleme sürecindeki titiz yaklaşımına dayandığını gösteren önemli bir işarettir.
Tevbe Sûresi Hangi Cüzlerde Yer Alır?
Tevbe Sûresi 129 ayetten oluşur ve yaklaşık olarak 10. ve 11. cüzlerin büyük bölümünü kaplar; bir önceki sûre olan Enfâl ise 9. ve 10. cüzlerde yer alır. Bu iki sûrenin cüz olarak da birbirine bu kadar yakın konumlanmış olması, aralarındaki tematik yakınlığı ayrıca destekleyen bir gözlemdir. Tüm sûrelerin hangi cüzlerde yer aldığını görmek için 30 Cüz İndeksi sayfamıza bakabilirsiniz.
Pratik Program
Tevbe Sûresi'ni ve bir önceki sûre olan Enfâl'i karşılaştırmalı okumak için Tevbe Sûresi ve Enfâl Sûresi sayfalarımızı ziyaret edebilirsiniz.
Tevbe Sûresi, Kur'an'da Besmelesiz başlayan tek sûredir; bu durumun kesin bir sebebi nakledilmemiş olsa da âlimler arasında birkaç makul görüş bulunur ve bu görüşlerin hiçbiri sûrenin vahiy olma niteliğini veya hükmünü etkilemez. Kur'an'ın en kısa ve en uzun sûrelerini merak edenler Kur'an'ın En Kısa Sûresi Hangisidir? yazımıza bakabilir. Diğer sorularınız için Soru-Cevap sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Not: Bu içerik genel bilgilendirme niteliğindedir; farklı mezhep ve âlim görüşleri bulunabilir. Kişisel dini kararlar için güvendiğiniz bir âlime danışmanız tavsiye edilir.
Kaynaklar
- Tanzil Project — Uthmani Mushaf
- QuranEnc — Türkçe Meal
- TDV İslam Ansiklopedisi, 'Tevbe Sûresi' maddesi